Darmowa tomografia płuc na NFZ. NDTK od października 2026 – sprawdź, czy się kwalifikujesz

Rak płuca przez długi czas może rozwijać się bez wyraźnych objawów. Właśnie dlatego w przypadku osób z wysokim ryzykiem zachorowania tak duże znaczenie ma wykrycie zmian, zanim pojawią się dolegliwości. Od jesieni 2026 roku w Polsce rusza ogólnopolski program badań przesiewowych raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej, czyli NDTK.

Badanie będzie bezpłatne dla osób spełniających określone kryteria i – co ważne – nie będzie wymagało skierowania od lekarza. Pierwsze zapisy mają rozpocząć się w drugiej połowie października 2026 roku. Program obejmie wszystkie województwa.

Sprawdź również: Aparat słuchowy dla seniora – jaki wybrać? Rodzaje, ceny i dofinansowanie NFZ oraz PFRON

NDTK na NFZ – co zmienia się w 2026 roku?

Do tej pory niskodawkowa tomografia komputerowa była w Polsce wykorzystywana przede wszystkim w ramach pilotażu programu wczesnego wykrywania raka płuca. Teraz sytuacja się zmienia. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 14 lipca 2026 roku włączyło Program badań przesiewowych raka płuca do wykazu świadczeń gwarantowanych. Rozporządzenie weszło w życie 23 lipca, a umowy z placówkami realizującymi program mogą obowiązywać od 1 października 2026 roku.

NFZ rozpoczął już nabór placówek, które będą wykonywać badania. Konkursy ogłoszono we wszystkich 16 województwach. Fundusz zakłada wyłonienie co najmniej 32 realizatorów, choć ich liczba może przekroczyć 50. Badania mają być wykonywane zarówno w placówkach stacjonarnych, jak i w pracowniach mobilnych. Na moment publikacji tego artykułu lista wszystkich realizatorów nie jest jeszcze ostateczna. Pierwsze zapisy dla pacjentów mają ruszyć w drugiej połowie października 2026 roku.

Kto może skorzystać z darmowej tomografii płuc?

Program nie jest przeznaczony dla wszystkich osób w określonym wieku. To badanie przesiewowe dla osób ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka płuca, przede wszystkim związanym z historią palenia tytoniu. Podstawowym kryterium jest osiągnięcie odpowiedniego wieku oraz co najmniej 20 paczkolat.

Osoby w wieku 55–74 lat

Do programu kwalifikują się osoby w wieku od 55 do 74 lat, które mają historię palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat i są obecnymi palaczami albo rzuciły palenie nie dawniej niż 15 lat temu.

Osoby w wieku 50–54 lat

W młodszej grupie wiekowej wymagania są bardziej szczegółowe.

Osoba w wieku 50–54 lat musi mieć co najmniej 20 paczkolat oraz okres abstynencji od palenia nie dłuższy niż 15 lat. Dodatkowo musi występować co najmniej jeden określony czynnik ryzyka.

Może nim być między innymi:

• co najmniej dwuletnia ekspozycja zawodowa na takie czynniki jak azbest, krzemionka, beryl, nikiel, chrom, kadm, związki arsenu, spaliny silników Diesla, dym ze spalania węgla kamiennego lub sadza,
• ekspozycja na radon,
• przebyta choroba nowotworowa, m.in. chłoniak, rak głowy i szyi lub rak pęcherza moczowego,
• rak płuca u krewnego pierwszego stopnia,
• przewlekła obturacyjna choroba płuc, czyli POChP.

Przepisy przewidują również możliwość wykonywania NDTK co 12 miesięcy u osób w wieku 55–74 lat, które spełniają kryterium palenia i zakończyły leczenie raka płuca oraz pięcioletni okres monitorowania po leczeniu.

Sprawdź również: Czy Polacy dopłacają do emerytur cudzoziemców? Fakty i mity o ZUS

Czym są paczkolata? To nie to samo co liczba lat palenia

Paczkolata pozwalają określić łączne narażenie na dym tytoniowy. Oblicza się je, mnożąc liczbę paczek papierosów wypalanych dziennie przez liczbę lat palenia.

Przykładowo:

• 1 paczka dziennie przez 20 lat = 20 paczkolat,
• 2 paczki dziennie przez 10 lat = 20 paczkolat,
• pół paczki dziennie przez 40 lat = 20 paczkolat,
• 1 paczka dziennie przez 30 lat = 30 paczkolat,
• 2 paczki dziennie przez 20 lat = 40 paczkolat.

Dlatego osoba, która przez wiele lat paliła mniejszą liczbę papierosów dziennie, również może osiągnąć wymagany próg 20 paczkolat. Istotny jest także czas, jaki upłynął od rzucenia palenia. W podstawowych grupach programu nie może on przekraczać 15 lat.

Czy trzeba mieć skierowanie na NDTK?

Nie. To jedna z ważniejszych informacji dotyczących nowego programu. Pacjent nie musi najpierw iść do lekarza POZ po skierowanie na tomografię. Kwalifikacja odbywa się w ramach programu podczas wizyty kwalifikującej w placówce, która będzie jego realizatorem. Oznacza to, że wcześniejsza informacja o konieczności uzyskania e-skierowania od lekarza POZ lub specjalisty nie dotyczy nowego programu badań przesiewowych raka płuca.

Jak wygląda badanie NDTK?

NDTK to skrót od niskodawkowej tomografii komputerowej klatki piersiowej. Badanie wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, podobnie jak standardowa tomografia komputerowa, ale wykonywane jest przy zastosowaniu odpowiednio niskiej dawki promieniowania. Wymagania dotyczące realizatorów programu określają między innymi maksymalną wartość dawki dla protokołu NDTK.

Podczas badania pacjent znajduje się na stole tomografu, który przesuwa się przez aparat. Ważne jest pozostanie nieruchomo, aby uzyskać odpowiednią jakość obrazów. W ramach programu badanie obejmuje nie tylko ocenę samych płuc. Zgodnie z przepisami opis powinien uwzględniać również klinicznie istotne zmiany w obrębie śródpiersia, serca i naczyń wieńcowych. Szczególną uwagę zwraca się na guzki płuca, a ich ocena ma być prowadzona według systemu Lung-RADS v. 2.2022.

Nie jest to więc zwykłe „zdjęcie płuc”. Badanie ma być wykonywane według określonego standardu, a wynik powinien zostać odpowiednio sklasyfikowany.

Sprawdź również: Bezpieczni 60+ 2026. Harmonogram warsztatów, miejsca i zapisy

Dlaczego właśnie tomografia, a nie zwykłe RTG?

Celem programu jest wykrywanie bardzo małych zmian, również takich, które nie powodują jeszcze żadnych objawów. Niskodawkowa tomografia daje znacznie dokładniejszy obraz klatki piersiowej niż klasyczne zdjęcie rentgenowskie. Nie oznacza to jednak, że każdy guzek widoczny w tomografii jest rakiem. W badaniu mogą zostać wykryte również zmiany łagodne lub wymagające jedynie obserwacji. Dlatego sam wynik NDTK nie jest automatycznie diagnozą nowotworu. Właśnie dlatego program przewiduje dalsze postępowanie zależne od wyniku badania.

Co się stanie, jeśli tomografia wykryje zmianę?

Wynik badania nie kończy całej ścieżki. Przepisy przewidują wizytę wynikową. Przy wyniku wątpliwym pacjent otrzymuje zalecenia dotyczące dalszego postępowania, w tym – jeśli będzie to potrzebne – kontrolnego badania NDTK. W przypadku wyniku dodatniego pacjent jest kierowany na dalszą diagnostykę.

Oznacza to, że wykrycie nieprawidłowości nie powinno być traktowane jako równoznaczne z rozpoznaniem raka. NDTK ma przede wszystkim wskazać osoby, u których potrzebne są kolejne działania diagnostyczne.

Jak często można wykonywać NDTK?

Dla podstawowych grup objętych programem przepisy przewidują wykonywanie NDTK co 12 miesięcy. Dotyczy to między innymi osób w wieku 55–74 lat spełniających kryterium dotyczące historii palenia oraz osób w wieku 50–54 lat, które oprócz odpowiedniej historii palenia mają dodatkowy czynnik ryzyka. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku tzw. follow-up, czyli kontroli po wcześniejszym wyniku badania. Wtedy termin kolejnej tomografii może być ustalany przez lekarza zgodnie z zaleceniami systemu Lung-RADS.

Kto nie powinien korzystać z programu przesiewowego?

Program ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają objawów sugerujących raka płuca.

To bardzo ważne rozróżnienie. Z programu wyłączone są osoby z takimi objawami jak:

• krwioplucie,
• chrypka,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• przewlekły kaszel trwający ponad 8 tygodni.

Jeżeli ktoś ma takie objawy, nie powinien czekać na termin badania przesiewowego. W takiej sytuacji potrzebna jest standardowa ścieżka diagnostyczna. Program przesiewowy ma bowiem wykrywać chorobę zanim pojawią się objawy, a nie zastępować diagnostykę osoby, która już ma niepokojące dolegliwości. Narodowy Instytut Onkologii podkreśla to wprost. Z programu wyłączone są również osoby, u których w ciągu ostatnich 12 miesięcy wykonano tomografię komputerową klatki piersiowej, a także osoby z przeciwwskazaniami do wykonania NDTK.

Program nie zastępuje rzucenia palenia

Niskodawkowa tomografia może pomóc wykryć raka płuca wcześniej, ale nie eliminuje podstawowego czynnika ryzyka. Według Narodowego Instytutu Onkologii palenie tytoniu odpowiada za około 80–90 proc. zachorowań na raka płuca u mężczyzn i około 70 proc. zachorowań u kobiet. Dlatego ograniczenie palenia pozostaje podstawowym sposobem zmniejszania ryzyka zachorowania.

Co istotne, w ramach nowego programu aktywni palacze mają otrzymywać również interwencję antynikotynową – niezależnie od wyniku NDTK. Innymi słowy: prawidłowy wynik tomografii nie oznacza, że można bezpiecznie kontynuować palenie.

Czy program rzeczywiście ma sens?

Za wprowadzeniem programu stoją doświadczenia z wcześniejszego pilotażu. Narodowy Instytut Onkologii podaje, że w latach 2021–2023 wykonano ponad 39 tys. badań NDTK. Wykryto około 330 przypadków raka płuca, a 219 osób zakwalifikowano do leczenia operacyjnego.

To dobrze pokazuje, na czym polega sens badań przesiewowych. Nie chodzi o to, aby wykonywać tomografię całej populacji, ale żeby regularnie badać osoby, u których ryzyko zachorowania jest odpowiednio wysokie. Wczesne wykrycie daje lekarzom więcej możliwości leczenia. W przypadku raka płuca ma to szczególne znaczenie, ponieważ choroba często jest rozpoznawana dopiero wtedy, gdy jest już bardziej zaawansowana.

Kiedy ruszą zapisy na darmową tomografię płuc?

Na moment publikacji artykułu, czyli we wrześniu 2026 roku, trwa jeszcze wybór placówek, które będą realizowały program. NFZ prowadzi konkursy we wszystkich 16 województwach. Pierwsze zapisy mają rozpocząć się w drugiej połowie października 2026 roku, po rozstrzygnięciu konkursów i zawarciu umów z realizatorami.

Badania będą wykonywane zarówno w placówkach stacjonarnych, jak i mobilnych. W praktyce oznacza to, że osoby spełniające kryteria powinny śledzić informacje NFZ dotyczące uruchomienia programu i listy placówek w swoim województwie.

Najczęstsze pytania o NDTK na NFZ

Czy NDTK w ramach programu jest bezpłatne?

Tak. Program badań przesiewowych raka płuca jest świadczeniem finansowanym ze środków publicznych. Osoba spełniająca kryteria programu nie płaci za badanie.

Czy potrzebuję skierowania?

Nie. W nowym programie nie jest wymagane skierowanie od lekarza POZ ani specjalisty. Kwalifikacja odbywa się podczas wizyty kwalifikującej w placówce realizującej program.

Mam 53 lata i 20 paczkolat. Czy mogę się zbadać?

Sam wiek i liczba paczkolat nie wystarczą. W wieku 50–54 lat trzeba dodatkowo spełniać co najmniej jeden z określonych warunków ryzyka, np. mieć POChP, odpowiednią ekspozycję zawodową, ekspozycję na radon albo określoną historię nowotworową.

Mam 60 lat i rzuciłem palenie 10 lat temu. Czy mogę skorzystać?

Jeżeli masz co najmniej 20 paczkolat i spełniasz pozostałe kryteria, wiek oraz czas od rzucenia palenia mieszczą się w podstawowych warunkach programu.

Paliłem tylko pół paczki dziennie. Czy mogę mieć 20 paczkolat?

Tak. Przykładowo pół paczki dziennie przez 40 lat daje 20 paczkolat.

Mam przewlekły kaszel. Czy powinienem zapisać się na NDTK?

Jeżeli kaszel trwa ponad 8 tygodni, nie powinien być powodem zgłoszenia się do programu przesiewowego. Przewlekły kaszel jest jednym z objawów wyłączających z programu i wymaga standardowej diagnostyki.

Czy znalezienie guzka oznacza raka?

Nie. Guzek wykryty w tomografii nie musi być zmianą nowotworową. Wynik badania jest oceniany według określonego systemu, a w przypadku nieprawidłowości pacjent może zostać skierowany na dalszą diagnostykę.

Czy NDTK trzeba będzie robić co roku?

W podstawowych grupach programu badanie przewidziano co 12 miesięcy. W przypadku kontroli po wcześniejszym wyniku termin może być ustalony inaczej, zgodnie z zaleceniami Lung-RADS.

Warto sprawdzić, czy spełniasz kryteria

Nowy program nie oznacza, że każda osoba po 50. roku życia będzie mogła bezpłatnie wykonać tomografię płuc. Jest skierowany do konkretnie określonych grup podwyższonego ryzyka, przede wszystkim osób z odpowiednio długą historią palenia. Jeżeli masz od 55 do 74 lat i co najmniej 20 paczkolat, a od rzucenia palenia nie minęło więcej niż 15 lat, spełniasz podstawowe kryteria dotyczące wieku i historii palenia. W przypadku osób w wieku 50–54 lat potrzebny jest dodatkowo określony czynnik ryzyka.

Pierwsze zapisy mają rozpocząć się w drugiej połowie października 2026 roku. Wtedy będzie można sprawdzić, które placówki w poszczególnych województwach realizują program i zgłosić się na kwalifikację. Najważniejsze jest jednak to, aby nie czekać na program, jeśli już występują niepokojące objawy. NDTK jest badaniem przesiewowym dla osób bez objawów, a nie zamiennikiem diagnostyki lekarskiej.

Źródła: Narodowy Fundusz Zdrowia; Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy; Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 14 lipca 2026 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych.